Vrijheid: de religieuze noodzaak van onvrijheid

De Banningvereniging faciliteert in 2021 gesprekken over vrijheid. Ambtelijk secretaris Maarten van den Bos trapte de discussie af. Hij problematiseerde vrijheid en deed dat met voorbeelden uit de godsdienstige hoek. [1] Uiteraard is iedereen vrij om zijn invalshoek te kiezen, maar ik heb wel eens evenwichtigere stukken van Van den Bos gelezen. Daarom probeer ik de balans te herstellen door te zeggen: religie is geen bedreiging voor de vrijheid, maar juist de bewaker ervan.

De laatste keer dat ik mij in het thema vrijheid heb verdiept, was in het klooster. Bij de trappisten van Abdij Lilbosch voelde ik mij namelijk zeer regelmatig opgesloten en beperkt in mijn bewegingen. Dat schreeuwde om reflectie; al is de toen door mij ervaren onvrijheid nu juist zo’n beetje de bedoeling van een religieuze gemeenschap. Ze beperken de keuzemogelijkheden van elke dag, om je meer vrij te maken voor waar het werkelijk om gaat. Hoewel er veel over vrijheid wordt geschreven ben ik deze invalshoek niet zoveel tegengekomen.

In het laatste verkiezingsprogramma van de PvdA stond over vrijheid, een van de sociaal-democratische waarden volgens het beginselmanifest van de partij [2]: “Vrijheid betekent dat je mee kan en mag doen. Dat er voor iedereen een plek is om jezelf te kunnen zijn. Om je dromen na te kunnen jagen. Om een bijdrage te kunnen leveren. Om je te kunnen ontwikkelen op de manier die bij je past. Wij vinden dat vrijheid er voor iedereen moet zijn. Vrijheid is geen privilege. Alleen als je vaste grond onder de voeten hebt, voel je de vrijheid om te kunnen springen. Daarbij geldt dat de vrijheid van de een niet ten koste mag gaan van de vrijheid van de ander. Want alleen als we ons voor elkaar verantwoordelijk voelen, kunnen we allemaal vrij zijn.” [3]

En in een column van Karin Spaink naar aanleiding van de poging door corona-complotdenkers om Bevrijdingsdag te kapen: “Er doemt een notie van ‘vrijheid’ uit dit gedachtegoed op die zich alleen maar laat karakteriseren als: niemand mag mij in de weg staan. Mijn vrijheid is het hoogste goed, waarvoor alles moet wijken. Ik ben belangrijker dan jij. Mijn rechten wegen zwaarder dan die van iedereen die meer risico loopt dan ik, of die bescherming behoeft. Zij doen er niet toe – ik wel. Maar vrijheid die ten koste gaat van anderen, is geen vrijheid – het is armzalig verpakt eigen­belang. Denken dat anderen er niet toe doen, is niet hetzelfde als burgerrechten verdedigen: het is arrogantie. Vrijheid is, net als solidariteit, iets wat alleen bestaat met, door en dankzij anderen. Je bent niets en niemand zonder de mensen om je heen, en elk mens is tot in zijn haarvaten met de levens van anderen verbonden”. [4]

Uit beide stukken haal ik: vrijheid is niet absoluut. Er zijn grenzen aan. Bijvoorbeeld de grens dat jouw vrijheid ophoudt waar je een ander onvrij maakt. En wellicht is die ‘ander’ ook wel jezelf. Als een Dr Jekyll en Mr Hyde kunnen we wel eens iets uit vrije wil kiezen wat we helemaal niet willen. We hoeven alleen maar te denken aan wat ons verslaafd of afhankelijk maakt. Had de apostel Paulus het daar niet ook al over? [5] Het is een gegeven dat religies heel goed kennen. In het christendom hebben we zelfs een speciaal woord voor vrijheid die anderen of jezelf onvrij maakt. Dat heet zonde. En ook in het dagelijks spraakgebruik kun je het zonde noemen als je in vrijheid iets onvrijs kiest.

Wellicht is de verwijzing naar Het vreemde geval van Dr Jekyll en Mr Hyde niet helemaal treffend, het levert wel een mooi plaatje op.

Betekent dit dan dat we iedereen maar moeten dwingen de enige juiste weg te gaan? Nee, alsjeblieft niet. Ten eerste wordt van dwang geen mens vrij. Ten tweede moeten we altijd de mogelijkheid openhouden dat we ons vergissen. Ten derde leiden er spreekwoordelijk meer wegen naar Rome. Wat we wel zeker kunnen en moeten doen is laten zien wat ons door de traditie wordt aangereikt aan levenswijsheid. En hoe wij dat interpreteren en in de praktijk gebracht zien. We weten als mensheid namelijk heel goed dat niet alle keuzemogelijkheden zullen leiden tot ons geluk. Alleen wie vrijheid als doel ziet, zou daarmee kunnen leven. Maar over het algemeen wordt geluk toch beschouwd als het hoogste doel van de mens. Ook religie weet dat: “Waartoe zijn wij op aarde? Wij zijn op aarde om God te dienen en daardoor hier en hiernamaals gelukkig te zijn.” [6] De collectie zelfhulpboeken bij de gemiddelde AKO of BRUNA is het daar roerend mee eens.

Maar daarvoor hebben we meer nodig dan enkel vrijheid. Die kan immers ook tot onvrijheid leiden. Jaren geleden al hoorde ik de term ‘absolute vrijheid binnen bepaalde grenzen’. Op het eerste oog een zichzelf tegensprekend begrip, maar een scherpe tekening van de mensheid. Ik heb er zelf het beeld van ‘de baby in de box’ aan toegevoegd om het te verhelderen: Een kind dat los door de kamer kruipt moet continu door een ouder in de gaten worden gehouden en steeds worden gecorrigeerd en beschermd tegen gevaren. Een kind dat in een box zit kun je gerust even alleen laten. De duidelijke kaders van de box geven een haast absolute vrijheid aan het kind. Willen we vrijheid? Dan hebben we grenzen nodig.

Dat wat een ouder voor een kind doet, moet ik voor mezelf doen. En dat is moeilijk en zwaar. Veel mensen in onze samenleving verlangen hevig naar grenzen en zoeken die op directieve apps op hun telefoon en fitbits. Zo leveren ze een deel van hun vrijheid in om zichzelf vrijer te kunnen voelen. Niet weinigen hebben de lockdown en de avondklok verwelkomd als een prettige inperking van hun mogelijkheden. Want niet altijd maken we de juiste keuzes of we durven die niet te maken. Elke avond uit voor plezier of vergaderingen doen geen mens goed. Toch lukt het moeilijk naar deze wijsheid te leven; daar hebben velen externe grenzen voor nodig. Niet iedereen zal dat zo makkelijk toegeven als een werkneemster van een sociale camping in de Belgische Kempen: “Het budgetbeheer is moeilijk, want ik ben 19 jaar. Ik wil uitgaan en genieten van ’t leven, en dat gaat niet door het budget. Maar als ik het budget zou hebben, wat zou ik er dan mee doen? Domme dingen. Ik heb dat nodig om mezelf te beschermen.” [7]

Was de Pavlov-reactie na het openen van de terrassen een uiting van vrijheid? Het zag er behoorlijk onvrij uit dat ze meteen vol zaten, zoals een roker die bij de eerste de beste pauze even een peuk opsteekt. Zou het dan niet fijn zijn om een traditie te hebben die roken verbiedt? En dat ook nog eens met religieuze, dus je eigen leven overstijgende consequenties?

Godsdienst speelt een belangrijke rol in het doorgeven van levenswijsheid. Die lijkt ons soms onvrij te maken, maar met het doel om juist door die onvrijheid heen vrij te maken. Zoals alles kan dit ook tot verkeerde zaken lijden. Zo stond er in een brochure van Abdij Lilbosch iets als: “Vrijheid is niet doen wat je graag wilt, maar graag willen wat je doet.” Dit zou een kwade status quo in stand kunnen houden, maar geeft voor de meeste gevallen een belangrijke levensles mee. De omstandigheden kun je niet altijd zelf creëren, maar hoe je ermee omgaat wel. Godsdienst leert omgaan met ons leven, onze beperkingen en noodzakelijke onvrijheden.

[1] Maarten van den Bos, Vrijheid, maart 2021, via https://www.banningvereniging.nl/vrijheid
[2] “Vrijheid, democratie, rechtvaardigheid, duurzaamheid en solidariteit. Dat zijn de idealen van de sociaal-democratie.” Beginselmanifest Partij van de Arbeid, 2005, via https://www.pvda.nl/wp-content/uploads/2005/01/10195-pvda-pvda-beginselmanifest.pdf; Overigens is het opmerkelijk dat in elke ideologische uiting van de partij andere kernwaarden of -idealen worden gedefinieerd. Blijkbaar is de basis van de PvdA niet op orde. Elke poging tot revitalisering van de partij zal dan ook stranden als elke keer weer een nieuwe kern bedenkt.
[3] https://www.pvda.nl/onze-waarden-verkiezingsprogramma-2021-2025/
[4] Karin Spaink, De omhekering aller waarden: solidariteit is onderdrukking, Parool 4 mei 2021, via https://www.parool.nl/columns-opinie/de-omkering-aller-waarden-solidariteit-is-onderdrukking~b16b6be6/
[5] “Wat ik doe, doorzie ik niet, want ik doe niet wat ik wil, ik doe juist wat ik haat.” Romeinen 7, 15 NBV, via www.debijbel.nl
[6] De schoolkatechismus: een heruitgave van de Kathechismus of christelijke leer uit 1948, zoals voorgeschreven voor het aartsbisdom Utrecht, 1997, Arbeiderspers.
[7] Tijs Vanneste, De Kemping, VRT, Aflevering 4, 09:27-09:42, via https://www.vrt.be/vrtnu/a-z/de-kemping/1/de-kemping-s1a4/

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: